Bowenoid in situ carcinoma (BISC) to rzadki, wirusowo indukowany nowotwór skóry kotów – przedinwazyjna forma raka płaskonabłonkowego ograniczona do naskórka. Wywoływany głównie przez Felis catus papillomavirus typu 2 (FcaPV2), manifestuje się wieloogniskowymi, ciemno zabarwionymi płytkami skórnymi. Bez leczenia może progresować do inwazyjnego raka płaskonabłonkowego.
Definicja i miejsce w onkogenezie kociej skóry
Bowenoid in situ carcinoma (BISC, inaczej: koci rak Bowena, papillomavirus-associated squamous cell carcinoma in situ) jest przedinwazyjną neoplazją nabłonkową skóry, charakteryzującą się pełnościenną dysplazją i atypią keratynocytów całej grubości naskórka – bez przebicia przez błonę podstawną (membrana basalis) do skóry właściwej. Ta ostatnia cecha odróżnia BISC od inwazyjnego raka płaskonabłonkowego (invasive squamous cell carcinoma, ISCC), w którym atypowe keratynocyty przekraczają błonę podstawną i naciekają dermę.
BISC stanowi jedno ogniwo w kontinuum zmian skórnych indukowanych przez papillomawirusy u kotów. Aktualny konsensus naukowy traktuje wirusowe płytki skórne (feline viral plaques, FVP) i BISC jako łagodne i ciężkie formy tego samego procesu chorobowego – pierwsza odpowiada łagodnej dysplazji naskórka, druga zaś – zaawansowanej dysplazji pełnościennej z komórkami nowotworowymi. Oba stany mogą progresować do ISCC, choć dokładny odsetek zmian ulegających takiej progresji pozostaje nieznany.
Termin „Bowenoid” nawiązuje do choroby Bowena u ludzi – analogicznej zmiany przedinwazyjnej skóry opisanej przez dermatologa Johna Templetona Bowena w 1912 roku. U kotów jednostka ta jest traktowana jako odrębna klinicznie i histopatologicznie od rogowacenia słonecznego (actinic keratosis, AK) – innej formy raka płaskonabłonkowego in situ, którego patogeneza jest związana z działaniem promieniowania UV, nie zaś z zakażeniem wirusowym.
Epidemiologia i czynniki ryzyka
BISC jest rzadką chorobą u kotów – dane z retrospektywnych badań wskazują na zdecydowanie mniejszą częstość występowania niż u psów, u których brodawczakowatość wirusowa jest znacznie powszechniejsza. Choroba dotyka przede wszystkim kotów starszych – mediana wieku w opisanych seriach przypadków wynosi około 13 lat (zakres 6-18 lat), choć opis przypadków Devon Rex wskazuje na możliwość wystąpienia już w 5. roku życia.
Szczególną predyspozycją rasową wyróżnia się Devon Rex i genetycznie pokrewna rasa Sphynx – w tych rasach BISC rozwija się w istotnie młodszym wieku i wykazuje znacznie bardziej agresywny przebieg kliniczny niż u innych ras, łącznie z szybką progresją do ISCC i możliwością przerzutowania. Podłoże genetyczne tej predyspozycji nie zostało w pełni wyjaśnione – sugeruje się rolę wariantów genów odpowiedzi immunologicznej lub genów supresorowych nowotworu charakterystycznych dla tych ras.
Pozostałe czynniki ryzyka obejmują: immunosupresję (zakażenie FIV lub FeLV, leczenie glikokortykosteroidami lub cyklosporyną), wolny dostęp do środowiska zewnętrznego z ekspozycją na zakażone koty, brak kastracji u samców. Nie wykazano natomiast – w odróżnieniu od rogowacenia słonecznego (AK) – istotnej roli promieniowania UV w patogenezie BISC, co jest ważną cechą różnicującą obie jednostki.
Etiologia wirusowa
FcaPV2 (Felis catus papillomavirus typ 2, rodzaj Dyothetapapillomavirus) jest dominującym czynnikiem etiologicznym BISC – wykrywany jest metodą PCR w zdecydowanej większości zmian histopatologicznie potwierdzonych jako BISC. DNA wirusa było amplifikowane metodą PCR konsensusowego z 11 z 18 (61%) próbek BISC w badaniu Mundaya i wsp. (2007), a w nowszych seriach przypadków odsetek ten sięgał 70-80% przy zastosowaniu typowo-specyficznych primerów.
Oprócz FcaPV2 stwierdzono związek BISC z innymi typami kocich papillomawirusów: FcaPV3 – wykryty w pojedynczym przypadku BISC o atypowych cechach histologicznych i łagodniejszym przebiegu klinicznym; FcaPV4 i FcaPV5 – stwierdzane w nielicznych przypadkach w badaniach przekrojowych. We wczesnych badaniach PCR (przed pełną charakterystyką kocich typów PV) sekwencje wirusowe identyfikowane w BISC wykazywały bliskie homologie z papillomawirusami ludzkimi (HPV) z grupy beta, co prowadziło do hipotezy o możliwej transmisji zoonotycznej – hipoteza ta pozostaje nieudowodniona.
Warto podkreślić, że około 30-40% histologicznie potwierdzonych BISC nie wykazuje wykrywalnego DNA wirusowego metodą PCR. Interpretacje tej obserwacji obejmują: pobranie materiału w fazie eliminacji wirusa, niskie stężenie DNA wirusowego poniżej progu czułości PCR na formalinowo utrwalonym materiale, oraz rzeczywisty brak PV jako czynnika sprawczego w części przypadków (zakażenie niezidentyfikowanym wirusem lub inne mechanizmy mutagenezy).
Objawy kliniczne i morfologia zmian
Obraz kliniczny BISC jest charakterystyczny, choć niekiedy subtelny we wczesnych stadiach – zmiany mogą być początkowo przeoczone przez właścicieli, ponieważ są pokryte sierścią i często nie sprawiają bólu ani dyskomfortu. Typowy wygląd kliniczny BISC obejmuje:
- Wieloogniskowe, hyperpigmentowane plamy lub płytki o zabarwieniu od ciemnobrązowego do czarnego – zlokalizowane na skórze nieowłosionej lub owłosionej
- Łuszczące się, strupowate lub krustowate powierzchnie z ciemnymi, trudno usuwalnymi strupami (krosty i strupy są wynikiem wtórnej keratynizacji i parakeratozy)
- Owrzodzenia i nadżerki przy bardziej zaawansowanych zmianach lub wtórnym zakażeniu bakteryjnym
- Rogi skórne (cornua cutanea) – kolczaste, keratynowe wyrostki – jako rzadka, lecz charakterystyczna manifestacja
- Zmiany wieloogniskowe obecne jednocześnie w kilku lokalizacjach anatomicznych
Zmiany najczęściej lokalizują się na głowie (okolice oczodołów, czoło, małżowiny uszne), szyi, tułowiu i kończynach – jednak mogą pojawiać się w dowolnym miejscu na skórze. Rozmiar pojedynczych zmian wynosi zazwyczaj 0,5-3 cm średnicy. Koty rozwijające jeden BISC mają wysokie prawdopodobieństwo rozwinięcia kolejnych zmian w czasie.
Histopatologia – obraz mikroskopowy
Rozpoznanie histopatologiczne BISC opiera się na precyzyjnej ocenie morfologii naskórka i wymaga doświadczenia patologa weterynaryjnego. Zmiany histologiczne charakterystyczne dla BISC obejmują:
- Pełnościenna dysplazja naskórka (full-thickness epidermal dysplasia) – atypowe keratynocyty zajmują całą grubość naskórka, od warstwy podstawnej po warstwę ziarnistą, z utratą normalnej stratyfikacji komórkowej
- Atypie jądrowe – makrokarioza (powiększone jądra), anizokarioza (zróżnicowana wielkość jąder), anizocytoza, hiperchromatyczne jądra, liczne i atypowe figury mitotyczne
- Koilocytoza – komórki z perinuklearnym przejaśnieniem cytoplazmy, patognomoniczna dla aktywnego zakażenia papillomawirusem; często widoczna we wczesnych zmianach, może być nieobecna w zaawansowanych
- Wewnątrzjądrowe ciałka wtrętowe (Cowdry’ego) – marker aktywnej replikacji wirusowej w keratynocytach powierzchownych
- Melanizacja naskórka – nadmierne nagromadzenie melaniny w keratynocytach i makrofagach skóry właściwej, odpowiadające klinicznemu ciemnemu zabarwieniu zmiany
- Zachowana ciągłość błony podstawnej – kluczowe kryterium różnicujące BISC od ISCC; przy jej naruszeniu stawiane jest rozpoznanie inwazyjne
Dwa wzorce histologiczne BISC zostały opisane: wzorzec łuskowaty (squamoid) z komórkami o obfitej, różowej cytoplazmie oraz wzorzec bazolidowy (basaloid) z komórkami o skąpej cytoplazmie i dużych, hiperchromatycznych jądrach. Wzorzec bazolidowy jest trudniejszy w ocenie i może być mylony z bazocytomą lub innymi guzami z komórek podstawnych.
Immunohistochemia w diagnostyce BISC
Immunohistochemia (IHC) odgrywa istotną rolę uzupełniającą w diagnostyce BISC i ocenie jego związku z zakażeniem PV. Najważniejszy marker to p16 (CDKN2A, p16^INK4a^) – inhibitor kinazy zależnej od cyklin CDK4/6, będący pośrednim markerem onkogennego zakażenia papillomawirusem. W mechanizmie związanym z FcaPV2: E7 degraduje pRb, co usuwa ujemne sprzężenie zwrotne normalizujące poziom p16 – skutkiem jest silna, rozproszona nadekspresja p16 w komórkach BISC.
Badania wykazały nasiloną ekspresję p16 we wszystkich wirusowych płytkach skórnych (FVP), zmianach BISC i niesłoneczno-indukowanych ISCC – w odróżnieniu od słoneczno-indukowanych ISCC (rogowacenie słoneczne, AK), gdzie ekspresja p16 jest minimalna. To odkrycie stanowi immunohistochemiczne potwierdzenie wspólnej papillomawirusowej etiologii całego spektrum FVP – BISC – ISCC. Ekspresja p53 jest natomiast obniżona lub nieobecna w BISC (E6 FcaPV2 degraduje p53), podczas gdy w rogowaceniu słonecznym (AK) p53 wykazuje silną ekspresję – co stanowi użyteczne kryterium różnicujące w IHC.
Przeciwciała anty-antygeny papillomawirusowe (wykrywające białka kapsydu L1/L2) wykrywają antygen PV w 11-47% BISC zależnie od badania i zastosowanych przeciwciał – odsetek niższy niż w FVP, co odzwierciedla postępującą utratę produktywnej replikacji wirusowej w miarę transformacji złośliwej.
Diagnostyka różnicowa
Zmiany kliniczne BISC wymagają różnicowania z kilkoma innymi jednostkami dermatologicznymi o podobnym wyglądzie makroskopowym:
| Jednostka | Kluczowe cechy różnicujące | Rola UV | Rola PV |
|---|---|---|---|
| Rogowacenie słoneczne (AK) | Lokalizacja na odkrytych, depigmentowanych miejscach; p53 (+), p16 (-) | Tak | Nie |
| Inwazyjny SCC | Naruszenie błony podstawnej w histopatologii | Zmienna | Częściowo |
| Wirusowe płytki skórne (FVP) | Łagodna dysplazja, koilocytoza zaznaczona | Nie | Tak |
| Chłoniak epiteliotropowy (MF) | Epidermotropizm limfocytów T, brak koilocytów | Nie | Nie |
| Grudkowe zapalenie skóry | Zmiany zapalne, brak dysplazji nabłonkowej | Nie | Nie |
| Rak z komórek Merkela (MCC) | Markery neuroendokrynne (CK20, synaptofisin) | Nie | FcaPV2 |
Ostateczne rozróżnienie BISC od AK i ISCC wymaga badania histopatologicznego – oceny klinicznej i cytologicznej są niewystarczające.
Postępowanie diagnostyczne
Algorytm diagnostyczny przy podejrzeniu BISC u kota przebiega następująco. Pierwszym krokiem jest szczegółowe badanie kliniczne z oceną charakteru, liczby i lokalizacji zmian oraz historii ich progresji. Zmiany wieloogniskowe u starszego kota, ciemne, krustowate płytki w różnych lokalizacjach anatomicznych, szczególnie u Devon Rex lub Sfinksa – powinny natychmiast wzbudzić podejrzenie BISC lub FVP.
Biopsja wycinkowa lub wycinająca z oceną histopatologiczną jest obowiązkowym krokiem diagnostycznym – bez niej rozpoznanie BISC jest niemożliwe. W przypadku małych, izolowanych zmian wskazana jest biopsja wycinająca (excisional biopsy) z marginesem tkanek zdrowych – co pełni jednocześnie rolę terapeutyczną. Przy zmianach rozległych lub wieloogniskowych wykonuje się biopsję wycinkową (incisional biopsy) ze zmiany reprezentatywnej. Pobrany materiał powinien obejmować pełną grubość skóry z marginesem tkanki zdrowej.
PCR na DNA FcaPV z materiału biopsyjnego jest badaniem uzupełniającym, które potwierdza etiologię wirusową i pozwala na typowanie FcaPV – istotne szczególnie przy podejrzeniu FcaPV3 (ze względu na odmienną biologię) lub przy planowaniu leczenia. RT-PCR na mRNA E6/E7 FcaPV2 z tkanki biopsyjnej dostarcza informacji o aktywnej ekspresji onkoprotein i jest markerem zaawansowania transformacji. Dodatkowo zalecane są badania ogólne – morfologia, biochemia, jonogram, test FIV/FeLV – do oceny ogólnego stanu zdrowia i statusu immunologicznego.
Leczenie – metody chirurgiczne i fizykalne
Chirurgiczne wycięcie z oceną czystości marginesów mikroskopowych pozostaje pierwszą linią leczenia przy izolowanych lub nielicznych zmianach dostępnych chirurgicznie. Marginesy resekcji powinny być tak szerokie, jak pozwala lokalizacja anatomiczna – minimum 5-10 mm tkanki zdrowej makroskopowo. Wszystkie wycinki muszą być ocenione histopatologicznie. Powodzenie chirurgiczne jest ograniczone charakterem choroby – koty, które rozwinęły jeden BISC, mają wysokie ryzyko pojawienia się nowych zmian w innych lokalizacjach, niezwiązanych z poprzednim miejscem operacji.
Ablacja laserem CO2 zyskuje coraz większe znaczenie jako skuteczna, minimalnie inwazyjna alternatywa lub uzupełnienie chirurgii klasycznej przy zmianach wieloogniskowych lub w trudno dostępnych lokalizacjach. Laser CO2 selektywnie paruje tkankę bogatą w wodę (naskórek i powierzchowna skóra właściwa) z millimetrową precyzją, bez uszkadzania głębszych struktur. W retrospektywnym badaniu z 2026 roku (5 kotów z BISC) mediana czasu do progresji (pojawienie się nowych lub nawrotowych zmian) po ablacji laserem CO2 wyniosła 269 dni (zakres 158-379 dni), bez zarejestrowanych przerzutów; ablację można powtarzać przy pojawieniu się nowych ognisk. Brak działań niepożądanych zabiegu czyni tę metodę bezpieczną nawet przy wielokrotnym stosowaniu.
Krioterapia ciekłym azotem jest opcją w warunkach praktyki bez dostępu do lasera – skuteczna przy małych, powierzchownych zmianach, wymaga zazwyczaj kilku sesji w odstępach 3-4 tygodni. Precyzja jest niższa niż przy laserze CO2, a ryzyko hipopigmentacji pozabiegowej wyższe.
Leczenie – farmakoterapia
Imikwimod (krem 5%) – agonista receptora TLR7 aktywujący wrodzoną i nabytą odporność komórkową – jest stosowany miejscowo na zmiany BISC z udokumentowaną skutecznością kliniczną. Aplikacja 2-3 razy w tygodniu na zmiany przez 3-4 tygodnie może prowadzić do istotnej regresji lub całkowitego ustąpienia zmian. Ważne ograniczenia kliniczne: krem nie może być zlizywany przez kota – konieczna jest ochrona za pomocą kołnierza elizabetańskiego; miejscowe działania niepożądane (rumień, podrażnienie skóry) obserwowano u około 25% kotów; w jednym badaniu działania ogólnoustrojowe (wzrost aktywności enzymów wątrobowych, neutropenia, wymioty, jadłowstręt) obserwowano u 40% leczonych zwierząt. Leczenie jest skuteczne na istniejące zmiany, lecz nie zapobiega powstawaniu nowych ognisk.
Interferon omega koci (Virbagen Omega, rFeIFN-ω) stosowany okołozmianowo lub podskórnie wykazuje działanie immunomodulujące i antyproliferacyjne – może być stosowany jako uzupełnienie leczenia chirurgicznego lub przy zmianach nieoperacyjnych. Fotodynamiczna terapia (PDT) – aktywacja fotouczulacza (np. aminolewulinianu metylu, MAL) przez naświetlanie laserem lub diodami LED – jest opisywana w nielicznych przypadkach kocich BISC jako skuteczna metoda niszcząca atypowe keratynocyty z zachowaniem otaczającej zdrowej tkanki, lecz jej dostępność w weterynarii jest ograniczona.
Rokowanie i monitorowanie
Rokowanie w BISC jest zależne od liczby i lokalizacji zmian, rasy kota, statusu immunologicznego oraz obecności objawów transformacji inwazyjnej. U większości kotów innych niż Devon Rex i Sphynx – BISC ma stosunkowo powolny przebieg, z możliwością wieloletniego kontrolowania choroby przy regularnym monitorowaniu i powtarzanym leczeniu. Głęboka inwazja i przerzuty są rzadkie w tej grupie.
Devon Rex i Sphynx stanowią wyjątek – u tych ras udokumentowano szybką progresję do inwazyjnego i przerzutowego SCC, z możliwością powstawania przerzutów do płuc. W serii przypadków opisano dwa Devon Rexy eutenazjowane po zaledwie 8 miesiącach od rozpoznania z powodu gwałtownej progresji choroby i potwierdzonych przerzutów płucnych. Dla tych ras zalecane jest bardziej agresywne postępowanie terapeutyczne od momentu rozpoznania. Kluczowym elementem postępowania długoterminowego jest regularne monitorowanie – wizyty kontrolne co 2-3 miesiące z inspekcją całej powierzchni skóry – w celu wczesnego wykrycia nowych zmian BISC lub cech transformacji inwazyjnej (owrzodzenie, szybki wzrost, naciek podskórny).
FAQ
Czym różni się BISC od rogowacenia słonecznego (AK)?
Obie zmiany są formami raka płaskonabłonkowego in situ, lecz mają odmienną etiologię, lokalizację i profil IHC. Rogowacenie słoneczne (AK) jest wywoływane przez przewlekłe narażenie na UV i lokalizuje się na depigmentowanych, odkrytych obszarach skóry (nos, małżowiny uszne) u białych kotów. BISC jest indukowany przez FcaPV i może pojawiać się w dowolnym miejscu skóry, niezależnie od pigmentacji i ekspozycji na słońce. W IHC: AK wykazuje silną ekspresję p53 i brak p16; BISC – słabą lub zerową ekspresję p53 i silną ekspresję p16.
Czy BISC może przerzutować?
U większości kotów BISC nie przerzutuje – jest zmianą in situ ograniczoną do naskórka. Ryzyko przerzutów pojawia się dopiero po transformacji do inwazyjnego SCC. Wyjątkiem są rasy Devon Rex i Sphynx, u których odnotowano przypadki agresywnego BISC z ekspresją E6/E7 FcaPV2, progresją do SCC i przerzutami płucnymi – co czyni te rasy szczególną grupą kliniczną wymagającą odmiennego postępowania.
Jak długo trwa leczenie imikwimodem i jak chronić kota podczas aplikacji?
Standardowy protokół leczenia imikwymodem zakłada aplikację kremu 2-3 razy w tygodniu przez 3-8 tygodni, z oceną odpowiedzi po 4 tygodniach. Po aplikacji krem powinien wchłaniać się przez co najmniej 6-8 godzin – w tym czasie kot musi nosić kołnierz elizabetański, gdyż połknięty imikwimod powoduje działania ogólnoustrojowe (wymioty, jadłowstręt). Miejsce aplikacji nie należy przemywać. Leczenie zawsze pod nadzorem lekarza weterynarii.
Co oznacza wynik „silna ekspresja p16” w raporcie histopatologicznym?
Silna, rozproszona nadekspresja p16 w biopsji skórnej kota jest uznanym immunohistochemicznym markerem wskazującym na aktywną rolę zakażenia papillomawirusem w powstawaniu zmiany. Wynik ten potwierdza papillomawirusową genezę BISC i różnicuje go od rogowacenia słonecznego (AK). Nie jest jednak dowodem na konkretny typ FcaPV – do tego konieczne jest badanie PCR z sekwencjonowaniem.
Czy nowe zmiany BISC pojawiają się po leczeniu?
Tak – jest to jeden z kluczowych aspektów klinicznych tej choroby. Leczenie istniejących zmian (chirurgia, laser, imikwimod) jest skuteczne miejscowo, lecz nie eliminuje zakażenia wirusowego w skórze kota. W związku z tym nowe ogniska BISC mogą powstawać w innych lokalizacjach niezależnie od powodzenia leczenia poprzednich. Wymagane jest wieloletnie regularne monitorowanie i gotowość do powtarzanego leczenia.
Jak rozpoznać wczesne zmiany BISC zanim staną się duże?
Wczesne BISC wyglądają jak małe, ciemne przebarwienia skóry o średnicy kilku milimetrów – pokryte sierścią i niezauważalne bez systematycznej inspekcji. Właścicielom kotów z grup ryzyka (Devon Rex, Sphynx, koty FIV-pozytywne, koty starsze powyżej 10 lat) zaleca się regularne czesanie i oglądanie całej powierzchni skóry co 2-4 tygodnie oraz natychmiastowe zgłaszanie wszelkich ciemnych, łuszczących lub krustowatych zmian skórnych lekarzowi weterynarii.
Piśmiennictwo
- Munday J.S., Sharp C.R., Beatty J.A. (2019). Novel viruses: Update on the significance of papillomavirus infections in cats. Journal of Feline Medicine and Surgery, 21(5), 432-443.
- Munday J.S., Dunowska M., Hills S.F., Laurie R.E. (2016). Bowenoid in situ carcinomas in two Devon Rex cats. Veterinary Dermatology, 26(6), 452-455.
- Munday J.S., Hanlon E.M., Howe L., Squires R.A., French A.F. (2007). Detection of papillomaviral sequences in feline Bowenoid in situ carcinoma using consensus primers. Veterinary Dermatology, 18(4), 241-245.
- Munday J.S., Thomson N.A., Luff J.A. (2017). Papillomaviruses in dogs and cats. Veterinary Journal, 225, 23-31.
- Munday J.S., Dunowska M., Laurie R.E. (2016). Detection of Felis catus papillomavirus 3 DNA in a feline bowenoid in situ carcinoma with novel histologic features. Journal of Veterinary Diagnostic Investigation, 28(5), 592-595.
- Baral R.M., Tasker S., Beatty J.A. et al. (2009). Clinical, histologic, and immunohistochemical analyses of feline actinic keratosis and bowenoid in situ carcinoma. Veterinary Pathology, 46(1), 25-33.
- Munday J.S., Witham A.I., Thomson N.A., Aberdein D. (2013). Felis catus papillomavirus types 1, 2, 3, 4, and 5 in feline bowenoid in situ carcinoma: an in situ hybridization and real-time PCR study. Veterinary Pathology, 50(4), 600-606.
- Gross T.L., Ihrke P.J., Walder E.J., Affolter V.K. (2006). Clinical, histological and immunohistochemical study of feline viral plaques and bowenoid in situ carcinomas. Veterinary Dermatology, 17(6), 424-431.
- Vyas S., Whitehead J., Luff J. (2026). Carbon dioxide laser ablation as an alternative or adjunct treatment for feline bowenoid in situ carcinoma: a retrospective case series. Journal of Feline Medicine and Surgery, 28(2).
- AniCura Veterinary Dermatology (2023). BISC bei Katzen: Ursachen, Symptome und Behandlung. anicura.de.
- ABCD Guidelines for Feline Viral Papillomatosis (2025). Advisory Board on Cat Diseases. abcdcatsvets.org.
- World Veterinary Oncology (2025). Feline oral in situ carcinoma associated with papillomavirus infection. worldveterinaryoncology.com.
- Clinician’s Brief (2018). Top 5 Viral Dermatoses in Cats. cliniciansbrief.com.