Sarkoid kociowy (cutaneous fibropapilloma felina, feline sarcoid) jest rzadkim, mezenchymalnym nowotworem skóry kotów, wywoływanym przez zakażenie międzygatunkowe papillomawirusem bydlęcym BPV-14. Manifestuje się jako twardy, naciekający guz skórny – głównie w okolicy głowy. Biologicznie jest łagodny, lecz miejscowo inwazyjny z wysokim wskaźnikiem nawrotów po nieradykalnym wycięciu.
Definicja i miejsce w klasyfikacji dermatoz papillomawirusowych
Sarkoid kociowy jest unikalną jednostką kliniczno-patologiczną w spektrum papillomawirusowych chorób skóry kotów – wyróżnia się spośród pozostałych zmian PV-indukowanych tym, że jest przede wszystkim nowotworem mezenchymalnym (fibroblastycznym), a nie epitelialnym. Podczas gdy brodawczaki, płytki wirusowe i rak Bowenoidalny in situ (BISC) dotyczą keratynocytów naskórka, sarkoid wywodzi się ze fibroblastów skóry właściwej (dermis). Stąd także jego nazwa – termin „sarkoid” wskazuje na mięsakopodobny, wrzecionowatokomórkowy charakter histologiczny, analogicznie do sarkoidu końskiego – dobrze poznanej jednostki o identycznej etiopatogenezie.
Jednostka ta bywa również określana w piśmiennictwie jako włókniakobrodawczak skórny (fibropapilloma cutaneum) lub kutan fibropapilloma – nazwy podkreślające obecność zarówno składowej fibroblastycznej (mesenchus), jak i nabłonkowej (epidermalnej) w obrazie histologicznym. Sarkoid kociowy jest jednostką niezwykle rzadką, lecz klinicznie istotną ze względu na infiltracyjny wzrost, trudności techniczne w radykalnym wycięciu i skłonność do miejscowych nawrotów.
Kluczowe rozróżnienie terminologiczne: sarkoid kociowy jest całkowicie odrębny od mięsaka kociowego związanego z miejscem wstrzyknięcia (feline injection-site sarcoma, FISS) – złośliwego nowotworu tkanek miękkich o złym rokowaniu i zdolności do przerzutowania. Sarkoid natomiast jest biologicznie łagodny i nie daje przerzutów.
Etiologia i odkrycie czynnika sprawczego
Etologia sarkoidu kociowego przez wiele lat pozostawała niewyjaśniona. Pierwsze opisy przypadków (Carpenter i wsp., 1982) wskazywały na morfologiczne podobieństwo do sarkoidu końskiego (equine sarcoid) – dobrze poznanej zmiany wywoływanej przez papillomawirusy bydlęce (BPV) grupy Deltapapillomavirus. Hipoteza o papillomawirusowym podłożu sarkoidu kociowego pojawiła się już we wczesnych pracach, lecz dowód molekularny nadszedł znacznie później.
Przełomowym odkryciem było wyizolowanie sekwencji wirusowych z guzów kocich i wykazanie ich wysokiej homologii z genomem papillomawirusów bydlęcych. Wirus określany początkowo jako FeSarPV (feline sarcoid-associated papillomavirus) wykazywał pokrewieństwo filogenetyczne z BPV-1, BPV-2 i OvPV-1 (papillomawirusem owczym), wszystkimi należącymi do rodzaju Deltapapillomavirus. W 2015 roku pełna genomiczna charakterystyka wykazała, że FeSarPV stanowi nowy typ bydlęcego papillomawirusowego, sklasyfikowany ostatecznie jako BPV-14 (Bos taurus papillomavirus type 14).
Kluczowym argumentem potwierdzającym bydlęce pochodzenie wirusa jest fakt, że sekwencje BPV-14 nigdy nie były wykryte w żadnej innej zmianie kociej poza sarkoidem – ani w zdrowej skórze kotów, ani w brodawczakach lub BISC. Natomiast sekwencje te były amplifikowane ze skóry bydła, co dowodzi, że to bydło jest żywicielem pierwotnym (definitywnym) BPV-14, a koty – żywicielem przypadkowym (akcydentalnym), zakażanym droga międzygatunkową.
Molekularny mechanizm fibroproliferacji
Mechanizm, przez który BPV-14 indukuje mezenchymalną (fibroblastyczną) proliferację u kotów, jest analogiczny do dobrze opisanego mechanizmu sarkoidu końskiego i odbiega diametralnie od mechanizmu epitelialnej proliferacji w przypadku FcaPV1 i FcaPV2. Kluczową rolę odgrywa białko E5 papillomawirusów z grupy Deltapapillomavirus, które wiąże się z receptorem czynnika wzrostu płytek krwi beta (PDGFβR – platelet-derived growth factor beta receptor) znajdującym się na powierzchni fibroblastów.
Interakcja E5-PDGFβR aktywuje wewnątrzkomórkowe szlaki sygnalizacyjne proliferacji, w szczególności szlak RAS/MAPK i PI3K/Akt – prowadząc do niekontrolowanej aktywacji podziałów fibroblastów skóry właściwej bez infekcji produktywnej. Właśnie brak produktywnej replikacji wirusa w komórkach kocich – wyjaśnia dlaczego w obrazie histologicznym sarkoidu nie widać cech charakterystycznych dla aktywnego zakażenia wirusowego (brak koilocytów, ciałek wtrętu, ekspresji L1) w odróżnieniu od brodawczaków epitelialnych. Wirus przebywa w fibroblastach w formie episomalnej lub zintegrowanej bez kompletnego cyklu replikacyjnego.
Epidemiologia i drogi zakażenia
Sarkoid kociowy jest nowotworem rzadkim – w największym opublikowanym retrospektywnym badaniu wieloośrodkowym zebrano zaledwie 42 przypadki z kilku instytucji weterynaryjnych, co podkreśla jego wyjątkowość kliniczną. Ze względu na bydlęce pochodzenie wirusa, statystycznie częściej chorują koty wiejskie mające kontakt z bydłem. Opisana jest wyraźna korelacja geograficzna z regionami o rozwiniętym przemyśle mleczarskim – przypadki notowane są częściej w Nowej Zelandii i stanie Minnesota (USA) – obszarach z gęstą populacją bydła.
Droga transmisji BPV-14 z bydła na koty nie jest w pełni poznana. Wirus jest wydzielany ze skóry bydła i prawdopodobnie dostaje się do skóry właściwej kota przez mikrouszkodzenia, otarcia i rany lub za pośrednictwem owadów krwiopijnych (wektory mechaniczne). Możliwy jest także bezpośredni kontakt skóra-skóra. Brak potwierdzenia horyzontalnej transmisji między kotami sugeruje, że koty nie wydalają kompletnych wirionów zakaźnych – zgodnie z brakiem produktywnej replikacji BPV-14 w tkankach kocich.
Chorobę obserwowano nie tylko u kota domowego, lecz również u dzikich kotowatych (Felidae) utrzymywanych w niewoli – opisano przypadki sarkoidu u lwów afrykańskich (Panthera leo) i innych gatunków żyjących w pobliżu bydła. Jako czynnik predysponujący wymienia się zakażenie FIV – immunosupresja lentiwirusowa może sprzyjać namnażaniu się wirusa w tkankach kocich. Nie stwierdzono predyspozycji rasowej ani płciowej.
Objawy kliniczne i lokalizacja
Sarkoid kociowy manifestuje się klinicznie jako twardy, guzowaty lub guzkowy nowotwór skóry, najczęściej pojedynczy, o powierzchni pokrytej przez cienki, hiperplastyczny naskórek. W miarę wzrostu powierzchnia guza ulega owrzodzeniu i strupowaceniu na skutek miejscowego ciśnienia i tarcia. Konsystencja jest twarda do gumowatej, guz jest zazwyczaj słabo ruchomy ze względu na infiltrację głębszych warstw skóry.
Lokalizacja anatomiczna jest wyraźnie preferencyjna: zdecydowana większość sarkoidów u kotów zlokalizowana jest na głowie – szczególnie w okolicy ust i warg, planum nasale, powiekach, małżowinach usznych i skórze okolicy skroniowej. Rzadziej zmiany pojawiają się na szyi, kończynach i powłokach brzusznych. Preferencyjna lokalizacja twarzowa odpowiada prawdopodobnie obszarom skóry najczęściej narażonym na mikrourazy i kontakt ze środowiskiem zewnętrznym u kotów przebywających na zewnątrz.
Wielkość guza jest zmienna – od kilku milimetrów do ponad 5 cm średnicy w przypadkach zaawansowanych lub długo niezauważonych. Wiek kotów w momencie rozpoznania jest różny – opisywano przypadki już u zwierząt jednorocznych, co wyróżnia sarkoid spośród innych zmian PV-zależnych u kotów, typowo dotykających osobniki starsze.
Histopatologia
Obraz histopatologiczny sarkoidu kociowego jest charakterystyczny i dobrze opisany, lecz może imitować inne nowotwory wrzecionowatokomórkowe. Podstawowym składnikiem zmiany jest proliferacja wrzecionowatych komórek fibroblastycznych (lub miofibroblastycznych) tworzących gęsto upakowane, przeplatające się wiązki z różną ilością macierzy kolagenowej. Komórki wykazują umiarkowany polimorfizm jądrowy z okrągłymi do owalnych jądrami i sporadycznymi figurami mitotycznymi.
W nienaruszonej powierzchniowo części guza widoczna jest hiperplazja naskórka z wydłużonymi, cienkimi palczatymi wcięciami naskórkowymi (rete pegs) penetrującymi w głąb masy guza – cecha charakterystyczna dla sarkoidu zarówno kociego, jak i końskiego, ważna w diagnostyce różnicowej. Komórki wrzecionowate tworzą palisadowate ułożenie przy granicy rete pegs-zrąb. W obszarach owrzodziałych widoczne jest znaczne naciekanie zapalne neutrofilami, makrofagami i komórkami tucznymi.
Kluczową cechą odróżniającą sarkoid od łagodnej fibroma jest naciekający wzorzec proliferacji fibroblastycznej – sarkoid infiltruje skórę właściwą bez wyraźnej kapsułki, wnika między kolagen dermis, wokół przydatków skórnych i naczyń, co technicznie uniemożliwia określenie czytelnych marginesów chirurgicznych makroskopowo. Brak cech charakterystycznych produktywnego zakażenia PV (brak koilocytów, brak ciałek wtrętu, brak ekspresji L1/L2) w obrazie histologicznym jest kolejną cechą charakterystyczną.
Diagnostyka – metody
Diagnozowanie sarkoidu kociowego opiera się na kombinacji danych klinicznych i badania histopatologicznego – biopsji nie zastępuje żadna inna metoda. Biopsja wycinkowa lub wycinająca jest badaniem rozstrzygającym – w przypadku małych zmian wskazana jest biopsja wycinająca stanowiąca jednocześnie leczenie. W dużych lub trudno dostępnych guzach wykonuje się biopsję wycinkową.
Immunohistochemia (IHC) jest cennym uzupełnieniem diagnostyki różnicowej. W sarkoidzie kociowym odnotowano nadekspresję p16, analogiczną do innych nowotworów PV-zależnych – marker ten pośrednio potwierdza udział papillomawirusów w etiopatogenezie zmiany. Przeciwciała anty-vimentin potwierdzają mezenchymalną (fibroblastyczną) naturę komórek wrzecionowatych, co różnicuje sarkoid od zmian nabłonkowych. W diagnostyce różnicowej z innymi nowotworami wrzecionowatokomórkowymi pomocne są markery: anty-SMA (miofibroblas), anty-desmin, anty-S100 (nerwowy), anty-CD31/CD34 (naczyniowy).
Molekularna identyfikacja BPV-14 metodą PCR z materiału tkankowego dostarcza ostatecznego potwierdzenia etiologicznego – sekwencje BPV-14 są amplifikowane w praktycznie wszystkich histologicznie potwierdzonych przypadkach sarkoidu kociowego. Sekwencjonowanie produktu PCR potwierdza tożsamość wirusa. Badanie PCR nie jest niezbędne w rutynowej diagnostyce klinicznej – histopatologia jest wystarczająca – lecz ma wartość naukową i w przypadkach niediagnostycznych.
Diagnostyka różnicowa
Wrzecionowatokomórkowy charakter histologiczny sarkoidu kociowego wymaga różnicowania z szerokim spektrum nowotworów tkanek miękkich. Poniżej zestawiono najważniejsze jednostki wymagające wykluczenia:
| Jednostka | Cechy różnicujące | Markery IHC |
|---|---|---|
| Włókniak skóry (fibroma) | Brak naciekania, kapsuła, brak rete pegs | Vimentin (+), SMA (-) |
| Mięsak z miejsca wstrzyknięcia (FISS) | Duże pleomorfizm, wysoka mitotyczność, przerzuty | Vimentin (+), wysoki Ki-67 |
| Nerwiakowłókniak (neurofibroma) | Wzorzec Antoni A/B, palisadowanie | S100 (+) |
| Włókniakomięsak (fibrosarcoma) | Wyraźna atypja, liczne mitzy, inwazja | Vimentin (+), p53 zmutowane |
| Mięśniakomięsak gładkokomórkowy | Pęczki komórek z tępymi jądrami | SMA (+), desmin (+) |
| Guz z fibroblastów złożonych | Odcinkowe rogowacenie nabłonka | Vimentin (+), CK (-) |
Leczenie chirurgiczne
Szerokie wycięcie chirurgiczne jest zalecaną i jedyną uznaną skuteczną metodą leczenia sarkoidu kociowego, analogicznie do postępowania w sarkoidzie końskim. Kluczowym czynnikiem prognostycznym jest osiągnięcie czystych marginesów histologicznych – co ze względu na infiltracyjny wzrost guza jest technicznie trudne, szczególnie przy lokalizacjach twarzowych. Przed operacją warto wykonać badanie USG lub TK celem oceny głębokości naciekania i planowania marginesów.
W retrospektywnym badaniu 42 kotów z sarkoidy całkowite histologiczne wycięcie osiągnięto u 18 z 39 operowanych (46%), a niepełne u 21 (54%). Ogólny wskaźnik miejscowych nawrotów wyniósł 40,5%. Całkowite histologiczne wycięcie było związane z istotnie niższym wskaźnikiem nawrotów: 11,1% przy marginesach czystych vs 66,7% przy marginesach zajętych – przy medianie czasu do nawrotu 250 dni dla marginesów niecałkowitych. Wskaźniki nawrotów w 1. i 2. roku wynosiły odpowiednio 0% i 7% dla czystych marginesów vs 67% dla obu lat przy niecałkowitych marginesach.
Rewizja chirurgiczna po miejscowym nawrocie jest postępowaniem z wyboru: 5 z 6 (83,3%) kotów leczonych powtórną operacją po nawrocie nie wykazało dalszych nawrotów. Wynik ten podkreśla znaczenie chirurgii jako narzędzia zarówno pierwszej, jak i drugiej linii leczenia – nie należy rezygnować z operacji po pierwszym nawrocie.
Leczenie uzupełniające i alternatywne
Dane na temat skuteczności metod nieoperacyjnych w leczeniu sarkoidu kociowego są bardzo ograniczone – brak kontrolowanych badań klinicznych. W analogii do leczenia sarkoidu końskiego rozważano stosowanie cystostatycznej chemioterapii miejscowej (cisplatyna, 5-fluorouracyl w formie implantów lub plastrów biodegradowalnych), jednak doświadczenia weterynaryjne u kotów są fragmentaryczne i anegdotyczne.
Ablacja laserem CO2 może znaleźć zastosowanie przy małych, powierzchownych zmianach lub jako uzupełnienie chirurgii, lecz jej skuteczność przy głęboko naciekającym sarkoidzie jest prawdopodobnie ograniczona ze względu na głębokość infiltracji fibroblastycznej wykraczającej poza zasięg ablacji laserowej. Imikwimod – zastosowany z powodzeniem w BISC – ma teoretyczne uzasadnienie immunomodulacyjne, lecz brak danych potwierdzających skuteczność w kocim sarkoidzie. Podobnie interferon omega może być stosowany jako leczenie wspomagające.
Rokowanie i monitoring
Rokowanie jest uzależnione w decydującym stopniu od radykalności pierwszego zabiegu chirurgicznego. Przy czystych marginesach histologicznych rokowanie jest dobre – wskaźnik wieloletniego wolności od nawrotu sięga ponad 90%. Przy niecałkowitym wycięciu rokowanie jest ostrożne ze względu na wysokie (66,7%) ryzyko nawrotu miejscowego.
Wszystkie przypadki śmiertelne z przyczyn związanych z nowotworem w serii 42 kotów dotyczyły zwierząt z niecałkowitym wycięciem pierwotnym i nawrotem miejscowym – u żadnego nie stwierdzono przerzutów odległych. Brak potencjału przerzutowego jest zatem cechą ustaloną, analogiczną do sarkoidu końskiego. Monitoring pooperacyjny powinien obejmować wizyty kontrolne co 4-6 tygodni przez pierwszy rok, a następnie co 3 miesiące, z badaniem palpacyjnym miejsca operacji i okolicy.
Sarkoid u dzikich kotowatych
Sarkoid opisywano u kilku gatunków dzikich kotowatych (Felidae) utrzymywanych w warunkach hodowlanych – najlepiej udokumentowanym przykładem są przypadki u lwów afrykańskich (Panthera leo) w ogrodach zoologicznych, u których wykryto sekwencje FeSarPV/BPV-14 metodą PCR. Obserwacje te potwierdzają szeroki zasięg filogenetyczny zdolności BPV-14 do zakażeń przedstawicieli rodziny Felidae.
U dzikich kotowatych choroba przebiega identycznie jak u kota domowego – jako infiltracyjny nowotwór fibroblastyczny skóry o lokalizacji twarzowej, bez potencjału przerzutowego. Rozpoznanie i leczenie opiera się na tych samych zasadach co u kotów domowych, choć zabiegi chirurgiczne wymagają ogólnego znieczulenia, a dostęp do monitorowania pooperacyjnego w warunkach zoologicznych jest utrudniony.
FAQ
Jak odróżnić sarkoid kociowy od mięsaka związanego z miejscem wstrzyknięcia (FISS)?
Obydwa są guzami wrzecionowatokomórkowymi skóry, lecz różnią się fundamentalnie rokowaniem i biologią. Sarkoid jest łagodny, nie daje przerzutów, ma charakterystyczną lokalizację twarzową i obraz histologiczny z rete pegs. FISS jest złośliwy, agresywnie naciekający, przerzutuje do płuc i węzłów chłonnych, ma charakterystyczną lokalizację śródłopatkową lub w miejscach podania szczepionek. Rozróżnienie wymaga biopsji i oceny histopatologicznej z panelem IHC.
Dlaczego sarkoid kociowy nawraca po operacji?
Nawroty wynikają z infiltracyjnego wzorca guza – proliferujące fibroblasty naciekają skórę właściwą bez wyraźnej kapsułki, wrastając między włókna kolagenu, naczynia i przydatki skóry. Makroskopowo granica guza jest niewyraźna, co powoduje, że nawet doświadczony chirurg może pozostawić mikroskopowe gniazda nowotworowe. Stąd wymaganie szerokich marginesów i obligatoryjna ocena histologiczna granic wycięcia.
Czy kot z sarkoidem może zarażać inne koty lub ludzi?
Nie – sarkoid kociowy nie jest zakaźny dla innych kotów ani dla ludzi. BPV-14 nie replikuje produktywnie w tkankach kocich, więc zakaźne wiriony nie są produkowane. Koty nie „wydzielają” wirusa do środowiska. Transmisja BPV-14 następuje wyłącznie z bydła (żywiciel pierwotny) na koty – nie pomiędzy kotami ani na inne gatunki.
Czy sarkoid kociowy może przekształcić się w złośliwy nowotwór?
Na podstawie dostępnych danych – nie. Sarkoid kociowy jest biologicznie łagodny, bez opisanych przypadków transformacji złośliwej lub przerzutowania. Zachowuje się analogicznie do sarkoidu końskiego – miejscowa inwazyjność i nawroty tak, przerzuty – nie. Jest to istotna różnica w porównaniu z innymi papillomawirusowymi zmianami (FcaPV2-BISC-SCC), gdzie transformacja złośliwa jest realna.
Jak długo po niepełnym wycięciu pojawia się nawrót?
W badaniu retrospektywnym 42 kotów mediana czasu do nawrotu przy niecałkowitym histologicznym wycięciu wyniosła 250 dni (około 8 miesięcy). Wskaźnik nawrotu w 1. roku wyniósł 67%. Nawrót może jednak pojawić się wcześniej – w opisach przypadkowych notowano wznowę już w kilka tygodni po zabiegu, szczególnie przy minimalnych marginesach. Dlatego rewizja kontrolna co 4-6 tygodni przez pierwszy rok jest konieczna.
Czy BPV-14 stwarza zagrożenie dla zdrowia człowieka?
Nie ma żadnych dowodów na możliwość zakażenia BPV-14 u ludzi – jest to papillomawirusem o wąskim spektrum żywicieli spośród Artiodactyla i Felidae. Brak doniesień o zakażeniach ludzkich BPV-14 mimo dziesiątek lat opisów sarkoidu u zwierząt. Wirus należy do rodzaju Deltapapillomavirus – grupy filogenetycznie odległej od papillomawirusów ludzkich (HPV).
Piśmiennictwo
- Munday J.S., Thomson N.A., Luff J.A. (2017). Papillomaviruses in dogs and cats. Veterinary Journal, 225, 23-31.
- Munday J.S., Sharp C.R., Beatty J.A. (2019). Novel viruses: Update on the significance of papillomavirus infections in cats. Journal of Feline Medicine and Surgery, 21(5), 432-443.
- Munday J.S., Fairley R.A., Atkinson K., Amps S. (2015). Genomic characterisation of the feline sarcoid-associated papillomavirus and proposed classification as BPV-14. Veterinary Microbiology, 177(3-4), 289-295.
- De Mello Souza C.H., McPherron M.A., Minke J.M. (2023). Canine and feline papillomaviruses: an update. Frontiers in Veterinary Science, 10, 1174673.
- Bonfanti U., Bertetti P., Rapetti L. et al. (2019). Biological behaviour and clinical outcome in 42 cats with sarcoids. Veterinary and Comparative Oncology, 17(4), 570-577.
- Egberink H., Thiry E., Mostl K. et al. (2013). Feline Viral Papillomatosis. Journal of Feline Medicine and Surgery, 15(7), 560-563.
- Gross T.L., Ihrke P.J., Walder E.J., Affolter V.K. (2005). Skin Diseases of the Dog and Cat. 2nd ed. Blackwell, Oxford.
- Nöthling J.O., Caney S., Williams S. et al. (2013). Conference 15 – Feline Sarcoid Case. Armed Forces Institute of Pathology.
- Schulman F.Y., Johnston M.S., Dubielzig R.R. et al. (1997). Cutaneous fibropapilloma in a cat (feline sarcoid). Canadian Veterinary Journal, 38, 53.
- Vetlexicon Felis. (2023). Feline sarcoid. vetlexicon.com.
- Orgprints (2018). Felines Sarcoid bei einer 1-jährigen europäischen Hauskatze durch BPV-14. orgprints.org.